ZAJĄC - SZARAK
(Lepus europaeus europaeus )




Jak wygląda zając?


W budowie zająca charakterystyczną rzeczą jest to, że ma on znacznie dłuższe nogi (skoki) tylne niż przednie, oczy osadzone całkowicie na bokach oraz uszy dłuższe od głowy. Skóra zająca (smuż) pokryta jest kożuchem (turzycą), który ma włos w zimie dłuższy i gęściejszy, w lecie zaś krótszy i bardziej rzadki. Turzycą zająca w lecie jest z wierzchu szarobrązowa, na bokach żółtobrązowa, a na zadzie brązowopopielata. Głowa zająca jest z przodu szarobrązowa, z boków jaśniejsza, uszy (słuchy) szarobrązowe, na zewnątrz popielate, a na końcach czarne. Pierś i podgardle rdzawe. Ogon (omyk) krótki, od spodu biały, z wierzchu czarny. Oczy (trzeszcze) duże, brązowe. Skoki przednie rdzawe mają pięć palców, tylne skoki są od wewnątrz białe, zakończone czterema palcami. Kożuch zająca składa się na grzbiecie z podwójnych włosów: gęstego, krótkiego, białego puchu i trójkolorowych włosów przewodnich, dłuższych - przy skórze białosiwych, w środku czarnych, na końcu żółtobrązowych. W ubarwieniu zająca mogą występować różne odchylenia w zależności od różnorodnych czynników. U zajęcy starŹszych i w zimie kożuch jest jaśniejszy niż w lecie. Przyjęły się twierdzenia, że barwa zająca odpowiada barwie gleby, na której on występuje (na ziemiach lżejszych jest popielatożółtobrązowy, na ziemiach cięższych - ciemnobrązowy) oraz że żyjący w lesie jest jaśniejszy od żyjącego w polu.


Jaka jest wielkość zająca?


Zając ma długość do około 75 cm, wysokość 30 cm, omyk długości 8-10 cm, skoki przednie 20 cm, tylne 36 cm, masa 3-5 kg. Maksymalny wiek zająca 8-10 lat.


W jakich warunkach terenowych przebywa zając?


Zając jest najpospolitszą u nas w kraju zwierzyną i można go spotkać zarówno w polu, jak i w lesie, na równinie i w górach. Zając przebywa najchętniej na polach żyznych, o wysokiej kulturze rolnej, równinnych, nie podmokłych, przeplatanych łąkami, laskami i krzakami. Zające nie lubią terenów bagiennych, a nawet podmokłych. Różnorodność upraw rolnych pomaga rozwojowi stanu liczbowego zajęcy ze względu na rozmaitość karmy. Wielkie łany monokultury upraw nie sprzyjają rozwojowi nie tylko zajęcy, ale również innej drobnej zwierzyny, jak np. kuropatw, między innymi również ze względu na intensywne stosowanie zabiegów chemicznych oraz umaszynowienie prac. Ilościowy stan zajęcy zależny jest od warunków klimaty-czno-agrarnych oraz od ilości szkodników, takich jak drapieżniki skrzydlate, lisy oraz wałęsające się po polach psy i koty, a przede wszystkim od ochrony przed kłusownictwem, wnykarstwem itp. szkodnictwem człowieka.


Jak odróżnić gacha od samicy?


Rozróżnienie na polu lub w lesie gacha od samicy nie jest możliwe, gdyż brak jest cech szczególnych charakteryzujących płeć zajęcy. Pogląd, że samica dłużej wytrzymuje w kotlinie, nie pokrywa się z wynikami badań. Rozróżnienie płci jest możliwe jedynie po ubiciu, na podstawie zewnętrznych narządów płciowych. Jądra zająca są małe, ukryte w fałdach skóry i ledwie wyczuwalne.


Czym żywi się zając?


Zając jest roślinożerny, żywi się trawą, koniczyną, burakami, marchwią, ziemniakami, kapustą, rzepakiem, seradelą i oziminami zbóż. Pietruszka, kapusta i buraki stanowią największy jego przysmak. W zimie, kiedy pola pokryte są grubą warstwą śniegu lub cienkim, ale zlodowaciałym śniegiem, zające zachodzą w nocy do ogrodów i tam obgryzają głąby kapusty i korę z drzew owocowych, pączki drzew i krzewów. Zające przebywające w lesie żywią się roślinnością leśną, między innymi ziołami, pączkami drzew liściastych, miękką, soczystą korą, owocami drzew i krzewów, np. żołędziami, żarnowcem itp. Zające żerują nad wieczorem i wczesnym rankiem, a czasami również w nocy; w dzień wypoczywają w kotlinach.


Kiedy jest rozmnożą zajęcy?


Parkoty zajęcy zaczynają się - w zależności od pogody - od połowy stycznia lub początku lutego i trwają do sierpnia, najintensywniej w maju, czerwcu. W okresie parkotu za jedną samicą biega często kilka samców. Parkoty zajęcy odbywają się zarówno w nocy, jak i w ciągu całego dnia. W czasie parkotów gachy prowadzą często zażarte boje, które polegają na biciu się przednimi skokami i drapaniu pazurami, czego widomym znakiem jest -czasami rozerwane ucho, a często wyrwana turzyca. Na ogół w łowiskach jest tylko nieznacznie więcej samców niż samic. Zapłodniona samica koci się po około 42 dniach, dając 2-4 młodych. Młode rodzą się dobrze wyrośnięte, owłosione i z otwartymi oczami. Żywią się przez okres 2-3 tygodni mlekiem matki. Matka nie troszczy się zbytnio o swoje maleństwa. Bardzo wcześnie pozostawia je same, przychodzi tylko je karmić, a po 2-3 tygodniach całkowicie przestaje opiekować się nimi. Młode do czasu wyrośnięcia żyją razem, a potem rozłączają się, nie odchodzą jednak zbytnio od miejsca urodzenia. Wykot zajęcy odbywa się na powierzchni ziemi, w osłoniętej kotlinie (pod krzakiem, w rowie itd.). Pierwszy wykot ma miejsce w marcu i dlatego młode te nazywa się marczakami. Ten miot bardzo często na skutek warunków atmosferycznych (mrozy i deszcze), które występują w marcu i są szkodliwe dla młodych zajączków, zostaje mocno przerzedzony. Samica powtórnie zapłodniona daje w maju drugi rzut, w lipcu-sierpniu - trzeci, czasem jeszcze we wrześniu - czwarty. Pełny rozwój fizyczny osiąga zając po 6 miesiącach. Rocznie jedna samica może dać przy sprzyjających okolicznościach 8-10 młodych w 2-4 miotach, ale znaczna część z nich ginie na skutek nieodpowiednich warunków poŹgodowych, zatruć karmą lub działania szkodników. Zając jest pochodzenia azjatyckiego, pustynnego i dlatego jest bardzo wrażliwy na wilgoć i deszcz, w szczególności w pierwszych tygodniach życia. Wtedy to ginie najwięcej sztuk, nieraz całe mioty.


W jakich miejscach przebywają zające w zależności od pogody i pory roku?


Zając w czasie dnia (w nocy bowiem żeruje), pragnąc ukryć się przed nieprzyjaciółmi, zalega w kotlinach, których ma kilka na swoim terenie (obszar o promieniu do l km), wybierając jedną z nich w zależności od pogody i kierunku wiatru. Kotlinę stanowi specjalnie wykopane na ten cel wgłębienie w ziemi albo przypadkowo napotkany dołek, bruzda itd., w której zając leżąc jest najczęściej do połowy odsłonięty. W okresie letnim zając przygotowuje sobie kotlinę bez trudności, ale w zimie, kiedy ziemia jest zmarznięta i wykopać jej nie może, musi korzystać z naturalnych osłon i wyszukiwać odpowiednie miejsca w orkach, podorywkach, łubinie, oziminach, w wysokich trawach, młodnikach świerkowych i sosnowych, szkółkach, torfowiskach lub kopczyskach. W kotlinie zając zwraca głowę w tym kierunku, skąd wieje wiatr, pragnąc słuchem lub wzrokiem uchwycić pierwsze oznaki niebezpieczeństwa. Warunki atmosferyczne decydująco wpływają na miejsce dziennego wypoczynku zająca. W czasie deszczu zające chronią się z pola do lasu, pod krzaki lub w wysokich uprawach dających osłonę. Na jesieni, kiedy liście opadają z drzew, zające wychodzą z lasu i krzaków na pola, gdyż stały szelest je niepokoi. Są jednak zające, które stale przebywają w lesie i nawet pozostają w nim przez zimę. W czasie odwilży, kiedy śnieg spada z drzew, zające uciekają,z lasu i krzaków na czyste pola lub pozostają w starodrzewiu i na polanach. W okresie zamieci śnieżnych i ostrych , zimowych wiatrów szukają schronienia w głębokich kotlinach, pozwalając się nawet całkowicie zasypać śniegiem lub przechodzą w gęstwiny do głębi lasu. W tym okresie przygotowują sobie kotliny na zboczach wzniesień, za krza­kami, stogami, w kopczyskach lub rowach, pragnąc znaleźć w nich osłonę i zacisze. W pogodne i słoneczne dni zające siedzą w płytkich kotli­nach lub całkiem na wierzchu. W lesie zające występują raczej na pobrzeżach, do głębi zachodzą tylko w silne mrozy.


Jaki jest tryb życia zająca?


Zające żyją pojedynczo z wyjątkiem okresu parkotów. Czasem można spotkać się z twierdzeniem, że istnieją dwie odmiany zajęcy: polne i leśne, które mają jakoby różnić się wielkością i kolorem turzycy oraz trybem życia. Faktem jest, że są pewne różnice w kolorze turzycy i trybie życia między zającami przebywającymi stale w polu a przebywają­cymi stale w lesie, jednakże nie są to różnice wynikające z odrębności odmiany, lecz z wpływu środowiska. Z uwagi na wrodzoną cechę zająca, polegającą na przy­wiązaniu się do miejsca urodzenia, zdarza się, że zające, które urodziły się w lesie, najchętniej tam pozostają przez ca­ły rok i to zarówno w nocy, jak i w dzień. Jeśli nie znajdują tam żeru, to wówczas od wiosny do jesieni nad wieczorem wychodzą w pole. Ubarwienie zająca żyjącego stale w lesie jest jaśniejsze, bardziej popielate, co może być spowodowane faktem, że zając ten przebywa mniej pod wpływem bezpo­średniego światła słonecznego oraz w środowisku bardziej popielatym niż brązowym. Zając, mając dłuższe skoki tylne niż przednie, lubi pomy­kać pod górę. W związku z długością nóg tylnych trop zająca ma odciski łap tylnych przed przednimi. Zając ma nadzwyczaj dobry słuch i w zimie przy zmar­zniętej ziemi potrafi już z bardzo daleka usłyszeć stąpanie myśliwego lub naganki. Wzrok ma raczej słaby, ale wszelki ruch dostrzeże nawet z dużej odległości, natomiast stojące nieruchomo przedmioty rozpoznaje tylko z bliskiej odległości, np. nieruchomo stojącego myśliwego na tle drzew nie zaŹuważy, ale najdrobniejszy ruch stojącego nie ujdzie jego uwagi. Twierdzenie, że zając śpi z otwartymi oczami, nie pokrywa się z prawdą. Zając ma kożuch koloru ziemi i to daje mu pewność, że nie zostanie zauważony. Dlatego można nieraz podejść zająca w kotlinie na bliską odległość i obserwować, ale nie oznacza to, że zając śpi w tym czasie. Jeśli bowiem śpi, to oczy ma zamknięte. Potwierdzeniem tego jest fakt, że zające, które mają płytkie kotliny na śniegu, podnoszą się bardzo szybko, gdyż wiedzą, iż kolor ich turzycy odbija się od tła i dlatego są ostrożniejsze. Zając wydaje głos w zasadzie tylko wtedy, kiedy znajduje się w bezpośrednim niebezpieczeństwie, np. goniony przez psa albo kiedy jest ranny (głos wydawany wówczas przez niego nazywa się kniazieniem) oraz w czasie parkotów (muskanie). Zając, mimo że przebywa na suchych terenach, wody się nie boi. Jeżeli zachodzi potrzeba, potrafi przepłynąć rzekę wpław lub przejść po kruchym i łamliwym lodzie. Potrafi także przeskoczyć przeszkodę, np. rów.


Kiedy jest okres polowań na zające?


Na zające poluje się w okresie jesienno-zimowym, kiedy młode z jesiennego wykotu są już dostatecznie wyrośnięte, a nie nadszedł jeszcze okres parkotów.


Jakie są sposoby polowania na zające?


Na zające poluje się tylko zbiorowo - pędzeniami. Naczelna Rada Łowiecka może zezwalać na polowanie w kotły lub ławą. Polowanie na pomyka, z podjazdu, na zasiadkę oraz z psami gończymi i chartami jest niedozwolone.


Jakie sq zasady strzału do zająca?


Do zająca strzela się tylko śrutem o średnicy 3,50 ("2") - 3,75 mm ("l") i na odległość nie dalszą niż 50 kroków (40 m). Do zająca defilującego w odległości 50 kroków strzela się, zakładając (wyprzedzając) około l m. Do zająca uciekającego należy strzelać mierząc w słuchy, do idącego zaś na sztych (na myśliwego) - tuż przed przednie skoki.


Po czym rozpoznaje się skuteczność strzału?


Skuteczność strzału rozpoznaje się po zachowaniu zwierzyny po strzale. Zając trafiony w łeb lub komorę ruluje w ogniu, tzn. koziołkuje przez łeb i zostaje na miejscu. Trafiony w płuca gwałtownie przyśpiesza biegu, sadzi pozornie zdrowy, przebierając coraz szybciej skokami. Po 100-300 krokach staje, rozgląda się i pada martwy. Jeżeli po strzale zając zwalnia bieg, a strzał zaznaczył skurczeniem się, to oznacza, że trafiony został w brzuch i wówczas po 200-300 krokach zostaje. Zając z ustrzelonym jednym skokiem jest w zasadzie nie osiągalny bez pomocy psa lub dostrzelenia.


Jak głuszy się zająca?


Zająca postrzelonego najwłaściwiej jest dostrzelić, gdy to jest możliwe, w przeciwnym razie głuszy się (dobija) w naŹstępujący sposób: chwytając za tylne skoki, należy unieść zająca do góry i uderzyć silnie bokiem dłoni w łeb za słuchami.


W jakim celu i jak należy usuwać mocz z zająca?


Mocz z zająca należy usunąć, gdyż jeśli zostanie on w zwierzynie, pogarsza smak dziczyzny i powoduje wcześniejsze jej psucie się. Mocz należy usuwać zaraz po podnieŹsieniu zająca, tj. przed ostygnięciem zwierzyny. Aby usunąć mocz, należy jedną ręką chwycie zająca za przednie skoki i unieść go do góry, palcami drugiej ręki objąć brzuch i przesuwać rękę do dołu przyciskając brzuch i opierając zająca o nogę. Ruch ten należy powtórzyć.


Jaka jest korzyść z ubitego zająca?


Pożyteczne i smaczne mięso zająca jest wszystkim znane. Smuż służy do wyrobu futerek dla dzieci, kołnierzy i innych futrzarskich wyrobów. Turzyca stanowi surowiec do wyrobu kapeluszy pilśniowych i innych wyrobów filcowych.



>> powrót <<